DANAS JE SVETI SAVA

U srpskom narodu Sveti Sava se proslavlja 27. januara kao jedinstvena slava koja prevazilazi okvir porodične krsne slave i zadobija opštenarodni, duhovni i prosvetni karakter. To je dan koji ne pripada samo Crkvi, niti samo školi, već čitavom narodu, jer u ličnosti Svetog Save Srbi prepoznaju svoje duhovno poreklo, svoj put i svoj ideal.

Svetosavska slava nastaje iz duboke svesti da narod bez duhovnog temelja i obrazovanja ne može opstati. Zato je Sveti Sava prihvaćen kao zaštitnik škole, učenika i učitelja, ali i kao uzor svakom čoveku koji traži smisao života kroz veru, znanje, služenje i mir.

Sveti Sava je rođen kao Rastko Nemanjić, oko 1174. godine, kao najmlađi sin velikog župana Stefana Nemanje, osnivača srednjovekovne srpske države. Od najranije mladosti imao je pred sobom svetovnu moć, vlast i bogatstvo. Međutim, u vremenu kada su se položaji osvajali mačem, a ugled merio silom, Rastko bira put koji je za tadašnje pojmove bio neshvatljiv – put odricanja. Odlazi na Svetu Goru i prima monaški postrig, dobivši ime Sava.

Ovaj čin nije bio bekstvo od sveta, već svesna odluka da se svetu služi na dublji i trajniji način. Na Svetoj Gori, zajedno sa ocem Stefanom Nemanjom, koji se takođe zamonašio pod imenom Simeon, osniva manastir Hilandar, koji postaje duhovno središte srpskog naroda. Hilandar nije bio samo manastir, već škola vere, pismenosti i identiteta.

Najveće istorijsko delo Svetog Save ostvaruje se 1219. godine, kada uspeva da izbori autokefalnost Srpske pravoslavne crkve. Time srpski narod prvi put dobija samostalnu crkvenu organizaciju, ravnopravnu sa drugim pravoslavnim crkvama. Sava postaje prvi srpski arhiepiskop i započinje temeljno uređenje crkvenog i društvenog života.

Kao arhiepiskop, Sveti Sava nije bio vladar koji vlada izdaleka, već pastir koji hodi među narodom. Putovao je, mirio zavađene, poučavao, podizao crkve i manastire, uvodio red u duhovni život. Napisao je Zakonopravilo, zbirku crkvenih i državnih propisa, čime je postavio temelje pravnog i moralnog poretka srednjovekovne Srbije. Time je pokazao da vera i zakon nisu suprotstavljeni, već da jedno drugo osmišljavaju.

Sveti Sava je umro 1236. godine u Trnovu, na povratku sa hodočašća u Svetu zemlju. Njegove mošti prenete su u manastir Mileševu, gde su vekovima bile mesto sabiranja, molitve i narodnog pamćenja. Njihovo spaljivanje na Vračaru 1594. godine od strane osmanskih vlasti nije uspelo da izbriše njegov lik – naprotiv, učvrstilo ga je kao simbol duhovnog otpora i neuništivosti vere. Na tom mestu danas stoji Hram Svetog Save, kao svedočanstvo da se ideali ne mogu spaliti.

Lik Svetog Save u srpskoj tradiciji prerasta istoriju i postaje ideal, poznat kao svetosavlje. To nije ideologija, već način života koji spaja hrišćansku veru, ličnu odgovornost, obrazovanje i ljubav prema bližnjem. Svetosavlje uči da snaga ne leži u sili, već u smirenju, da znanje bez morala nije blagoslov, i da narod opstaje samo ako čuva dušu.

Zato se Sveti Sava slavi kao školska slava – jer je znao da je neprosvećen narod lak plen vremena. Slavi se i kao crkveni praznik – jer je pokazao da vera mora biti živa i delatna. Slavi se i kao narodni dan – jer je njegov život dokaz da se narod može uzdići samo ako ima duhovni oslonac.

Sveti Sava nije figura prošlosti. On je merilo. On je pitanje koje stoji pred svakom generacijom: da li biramo prolaznu moć ili trajnu vrednost, da li znanje koristimo za služenje ili za nadmoć, i da li gradimo zajednicu ili je razgrađujemo. U tom smislu, svetosavska slava nije samo sećanje, već obaveza.